تصور کنید عمارتی باشکوه در قلب تهران، با ستونهای مرمرین که زیر نور خورشید میدرخشند و گچبریهای ظریفی که داستانهایی از گذشته را زمزمه میکنند.
کاخ ثابت پاسال،کاخی 60 ساله که به «ورسای ایران» شهرت دارد، نهتنها بزرگترین خانه تاریخی تهران است، بلکه نمادی از شکوه معماری و تاریخ پرفرازونشیب ایران در دوره پهلوی دوم.
این کاخ که روزگاری محل مهمانیهای مجلل و تصمیمگیریهای مهم بود، حالا در معرض تهدید تخریب قرار دارد. آیا این میراث فرهنگی میتواند تهران را به مقصدی جهانی برای گردشگران تبدیل کند؟ یا به دست فراموشی و بولدوزرها سپرده خواهد شد؟ در این مقاله، سفری به تاریخچه، معماری، تحولات و اهمیت کاخ ثابت پاسال خواهیم داشت.
تاریخچه کاخ ثابت پاسال
کاخ ثابت پاسال داستان مردی است که رویاهایش را در سنگ و مرمر جاودانه کرد: حبیبالله ثابت، تاجر ثروتمند ایرانی که در دهه ۱۳۴۰ این عمارت را ساخت. او که از پیشگامان صنعت و تجارت ایران بود، با الهام از قصر پتی تریانو در ورسای فرانسه، کاخی به ارزش تقریبی ۱۵ میلیون دلار خلق کرد که در آن زمان ثروتی افسانهای محسوب میشد. این کاخ در زمینی به مساحت ۱۱,۵۰۰ مترمربع در محله الهیه تهران، شمال بلوار آفریقا، بنا شد و به سرعت به یکی از نمادهای تجمل و قدرت تبدیل شد.
ثابت پاسال، که به «سلطان تجارت» ایران معروف بود، از این کاخ برای برگزاری مهمانیهای شبانه و پذیرایی از نخبگان سیاسی و فرهنگی استفاده میکرد. اما پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، این عمارت توسط بنیاد مستضعفان مصادره شد و سرنوشت آن تغییر کرد. اگر به داستان ها و سرگذشت بناهای تاریخی و سازندگان آنها علاقمند هستید می توانید این مطلب را بخوانید.
معماری نئوکلاسیک کاخ ثابت پاسال
کاخ ثابت پاسال نمونهای برجسته از معماری نئوکلاسیک است، سبکی که با تقارن، ستونهای بلند و شکوه کلاسیک شناخته میشود. این عمارت با الهام از قصر پتی تریانو در ورسای فرانسه و شباهتهایی به کاخ سفید آمریکا طراحی شده است. نمای بیرونی کاخ با ستونهای مرمرین و پنجرههای بزرگ، حس عظمت را منتقل میکند، در حالی که باغهای اطراف آن فضایی آرام و اشرافی ایجاد کردهاند.
داخل کاخ، طراحی مزون ژانسن (Maison Jansen)، شرکت فرانسوی مشهور، خودنمایی میکند. پردههای مخملی بلژیکی که از سقف تا کف کشیده شدهاند، شومینههای مرمرین با نقشونگارهای ظریف، و گچبریهای ساده اما باشکوه، همگی از ویژگیهای این عمارت هستند. امکانات منحصربهفردی مانند استخر سرپوشیده، تئاتر روباز و پارکینگ وسیع، کاخ را به مکانی بینظیر تبدیل کرده بودند. به گفته یکی از بازدیدکنندگان قدیمی، «وارد شدن به کاخ مثل قدم زدن در یک موزه زنده بود.»
تحولات پس از انقلاب
پس از انقلاب ۱۳۵۷، زمزمه هایی در مورد کاربری این ساختمان به گوش می رسید، یکی از این نقل قول ها این بود: «این عمارت باید به مردم بازگردد، نه اینکه به برجهای تجاری تبدیل شود.» این کاربریهای غیرمعمول، بهتدریج به ساختار کاخ آسیب زد و شکوه اولیه آن را کمرنگ کرد.
با این حال، کاخ همچنان ایستادگی کرد و بهعنوان یکی از معدود یادگارهای معماری نئوکلاسیک تهران باقی ماند. اما این پایان ماجرا نبود؛ مالک جدید، در سالهای اخیر پیشنهاد تخریب کاخ و ساخت برج تجاری را مطرح کرد که با واکنشهای شدید فعالان میراث فرهنگی مواجه شد.
وضعیت کنونی و تهدید تخریب
در سال ۱۳۹۶، کاخ ثابت پاسال بهعنوان اثر ملی ثبت شد تا از تخریب نجات یابد. این تصمیم پس از مذاکرات طولانی با سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران (ICHHTO) گرفته شد. زهرا احمدیپور، رئیس وقت سازمان، دستور ثبت کاخ را صادر کرد و اعلام داشت: «این اثر باید برای آیندگان حفظ شود.» با این حال، در سال ۱۳۹۹، دیوان عدالت اداری به نفع مالک رأی داد و امکان تخریب دوباره مطرح شد.
اخیراً در سال ۲۰۲۵، پیشنهاداتی برای تبدیل کاخ به مسجد یا هتل مطرح شده است. همچنین رئیس سابق شورای شهر تهران، در اظهارنظری جنجالی ادعا کرد که کاخ «ارزش فرهنگی ندارد» و پیشنهاد ساخت مسجد و مرکز تجاری را داد. اما فعالان فرهنگی این ادعا را رد کرده و بر اهمیت تاریخی و معماری کاخ تأکید دارند. سؤالم این است: آیا میتوان این اثر را به موزهای برای نمایش تاریخ تهران تبدیل کرد؟ یا باید شاهد تخریب آن باشیم؟
اهمیت فرهنگی و گردشگری
کاخ ثابت پاسال بیش از یک ساختمان است؛ این عمارت نمادی از تاریخ پرفرازونشیب تهران و دوره پهلوی دوم است. با تبدیل آن به موزه یا هتل لوکس، میتوان آن را به مقصدی برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کرد. تهران، که اغلب بهعنوان شهری صنعتی شناخته میشود، با حفظ چنین آثاری میتواند هویت فرهنگی خود را تقویت کند. بهویژه در سال ۲۰۲۵، که گردشگری پایدار و حفظ میراث فرهنگی به ترندهای جهانی تبدیل شدهاند، کاخ ثابت پاسال میتواند بهعنوان جاذبهای منحصربهفرد معرفی شود.
تصور کنید گردشگرانی که در باغهای سرسبز کاخ قدم میزنند و داستان حبیبالله ثابت و مهمانیهای افسانهایاش را میشنوند. یا موزهای که تاریخ معماری نئوکلاسیک ایران را به نمایش میگذارد. نظر شما چیست؟ آیا این کاخ میتواند به نماد گردشگری تهران تبدیل شود؟
نتیجهگیری
کاخ ثابت پاسال، ورسای ایران، بیش از ۶۰ سال است که شاهد تاریخ پرفرازونشیب تهران بوده است. از مهمانیهای مجلل حبیبالله ثابت تا مصادره انقلابی و تهدید تخریب، این عمارت همچنان ایستاده و داستانش را روایت میکند. اما آینده آن در دستان ماست. آیا اجازه میدهیم این میراث باشکوه به برجهای تجاری تبدیل شود؟ یا آن را بهعنوان نمادی از تاریخ و فرهنگ تهران حفظ میکنیم؟ بیایید با اشتراکگذاری این مقاله و بیان نظراتمان، گامی برای حفظ کاخ ثابت پاسال برداریم. نظر شما درباره آینده این کاخ چیست؟ در کامنتها بنویسید و دلتا را در اینستاگرام، تلگرام و لینکدین دنبال کنید!
سؤالات متداول
1. چرا کاخ ثابت پاسال مهم است؟
این کاخ بهعنوان بزرگترین خانه تاریخی تهران و نمونهای از معماری نئوکلاسیک، بخشی از هویت فرهنگی شهر است.
2. آیا بازدید از کاخ ممکن است؟
در حال حاضر، کاخ به دلیل مالکیت خصوصی و وضعیت نامشخص، برای بازدید عمومی باز نیست.
3. چرا کاخ را «ورسای ایران» مینامند؟
به دلیل شباهت معماری آن به قصر پتی تریانو در ورسای فرانسه، این لقب به کاخ داده شده است.
4. آینده کاخ چیست؟
پیشنهاداتی برای تبدیل آن به مسجد، هتل یا موزه مطرح شده، اما خطر تخریب همچنان وجود دارد.
این مقاله را با دوستان خود به اشتراک بگذارید تا داستان کاخ ثابت پاسال به گوش همه برسد! نظرتان درباره تبدیل این کاخ به موزه یا هتل چیست؟ در کامنتها بنویسید و دلتابلاگ را در اینستاگرام و تلگرام دنبال کنید.
