راهنمای کامل مراحل نصب اسکلت فلزی پیچ و مهره‌ای با جزئیات فنی

اجرای اسکلت فلزی پیچ و مهره‌ای فرآیندی است که دقت، نظم و هماهنگی تیمی در آن نقش اصلی را دارد. برای نصب اصولی، باید فونداسیون تراز، بولت‌ها در موقعیت دقیق، ستون‌ها کاملاً شاقول و پیچ‌ها طبق گشتاور استاندارد بسته شوند. در این روش، اعضا به‌صورت پیش‌ساخته در محل مونتاژ شده و کنترل کیفیت با ابزارهای دقیق انجام می‌شود. رعایت ترتیب نصب تیرها، بادبندها و انجام بازبینی نهایی، سازه‌ای مقاوم، ایمن و بادوام را تضمین می‌کند که در برابر نیروهای لرزه‌ای و بارهای سنگین عملکردی پایدار خواهد داشت.

اهمیت نصب صحیح اسکلت فلزی پیچ و مهره‌ای و تفاوت آن با مدل جوشی

در هر سازه فلزی، کیفیت نصب اسکلت تعیین‌کننده‌ی دوام، پایداری و ایمنی کل پروژه است. در روش‌های مدرن اجرا و ساخت ساختمان با اسکلت فلزی پیچ و مهره ای، به‌دلیل دقت بالا، سرعت نصب، و امکان کنترل کیفی دقیق، این روش جایگزین روش جوشی شده است. تفاوت ساختاری دو روش اتصال به شرح زیر است:

اسکلت فلزی پیچ و مهره‌ای به‌دلیل قابلیت کنترل کیفیت بالا در هر اتصال، سرعت زیاد نصب به‌واسطه پیش‌ساختگی قطعات، و ایمنی بیشتر در حین اجرا جایگزین مناسبی برای روش جوشی شده است. علاوه بر این، دوام بالاتر و امکان نگهداری آسان به‌دلیل قابلیت تعویض پیچ‌ها، و قابلیت جابه‌جایی سازه در پروژه‌های صنعتی یا موقت، باعث شده روش پیچ و مهره‌ای به انتخاب اول بسیاری از مهندسان و مجریان تبدیل شود.

آماده‌سازی محل نصب و کنترل فونداسیون

کوچک‌ترین خطا در تراز یا موقعیت بولت‌ها و صفحه ستون‌ها (Base Plate) می‌تواند باعث انحراف ستون‌ها و در نهایت، ناپایداری کل اسکلت شود. در این مرحله هدف اصلی، کنترل ابعاد، تراز، استحکام بتن و جای‌گذاری دقیق بولت‌ها است. این کار معمولاً با حضور هم‌زمان تیم نصب، نقشه‌بردار و ناظر سازه انجام می‌شود تا از انطباق محل واقعی با نقشه‌های اجرایی اطمینان حاصل گردد. مراحل اصلی آماده‌سازی فونداسیون به شرح زیر است:

1. 1.    بررسی نقشه‌های اجرایی و جزئیات اتصال: تمام نقشه‌ها (نقشه Anchor Bolt، جزئیات صفحه ستون و نقشه جانمایی) باید با نسخه تأییدشده دفتر فنی مطابقت داشته باشند.
2. 2.    پاک‌سازی و آماده‌سازی محل: هرگونه نخاله، روغن، گل و مواد زائد روی بتن باید پاک شود تا تماس کامل صفحه ستون با سطح بتن برقرار شود.
3. 3.    کنترل ابعاد فونداسیون: با متر لیزری و تئودولیت، فاصله مرکز به مرکز فونداسیون‌ها کنترل می‌شود؛ اختلاف بیش از ۳ میلی‌متر باید اصلاح گردد.
4. 4.    نصب و تراز صفحه ستون (Base Plate): صفحه ستون باید با تراز دقیق (Spirit Level یا لیزر لول) تنظیم شود. از مهره‌های تنظیمی یا واشر تخت صنعتی برای تنظیم ارتفاع استفاده می‌شود.
5. 5.    کنترل بولت‌ها (Anchor Bolts):

• تعداد و موقعیت بولت‌ها باید دقیقاً مطابق نقشه باشد.
• رزوه‌ها نباید آسیب دیده باشند.
• بولت‌های خمیده یا کج، قبل از نصب باید تعویض شوند.

مونتاژ و نصب ستون‌ها

نصب ستون‌ها اولین گام واقعی در برپایی اسکلت فلزی پیچ و مهره‌ای است. کوچک‌ترین خطا در شاقول‌بودن ستون یا جهت نصب، در مراحل بعدی باعث ایجاد تنش، تاب‌خوردگی و انحراف سازه می‌شود.

• جانمایی ستون‌ها: محل دقیق ستون‌ها روی صفحه ستون علامت‌گذاری و با نقشه اجرایی تطبیق داده می‌شود.
• نصب با جرثقیل: ستون با جرثقیل در محل قرار گرفته و با دو پیچ راهنما فیکس می‌شود؛ اپراتور باید زاویه حرکت را کنترل کند تا بولت‌ها آسیب نبینند.
• تراز و شاقول‌کردن: با تئودولیت یا لیزر، قائم بودن ستون در دو جهت کنترل و در صورت نیاز با واشر تنظیم می‌شود.
• بستن موقت پیچ‌ها: پیچ‌ها در حد نگهدارنده سفت می‌شوند تا امکان اصلاح در مراحل بعدی وجود داشته باشد.
• کنترل نهایی: تراز، محور و عمودیت ستون‌ها تأیید شده و پس از تأیید ناظر، سازه آماده نصب تیرها می‌شود.

نصب تیرها و بادبندها

با پایان تراز ستون‌ها، نوبت به نصب تیرها و بادبندها می‌رسد؛ مرحله‌ای که فرم اصلی اسکلت شکل می‌گیرد و پایداری کلی سازه تأمین می‌شود. در سازه‌های پیچ و مهره‌ای، دقت در این بخش اهمیت حیاتی دارد زیرا هر میلی‌متر خطا می‌تواند توزیع بارها را برهم بزند.

نصب تیرها

• بررسی محل اتصال: موقعیت سوراخ‌ها و صفحات اتصال با نقشه اجرایی کنترل می‌شود تا هیچ اختلافی در محور یا ارتفاع وجود نداشته باشد.
• نصب تیرهای اصلی: تیرها با جرثقیل در محل خود قرار گرفته و به‌صورت موقت با دو تا چهار پیچ بسته می‌شوند تا تنظیم دقیق انجام گیرد.
• تراز نهایی: پس از کنترل تراز افقی با لیزر یا نیو لول، پیچ‌ها تا گشتاور مورد نیاز سفت می‌شوند.
• نصب تیرهای فرعی: بعد از تثبیت تیرهای اصلی، تیرهای فرعی نصب می‌شوند تا قاب سقف یا کف تکمیل شود. ترتیب اجرا از پایین‌ترین تراز به بالا رعایت می‌شود.

نصب بادبندها

• انتخاب و جهت بادبند: نوع بادبند (ضربدری، V یا K) طبق نقشه تعیین و جهت نصب دقیق بررسی می‌شود.
• اتصال به صفحات گاست (Gusset Plate): اتصال با پیچ‌های پرمقاومت انجام می‌شود؛ ابتدا به‌صورت موقت و سپس با گشتاور نهایی.
• کنترل نهایی: قبل از سفت‌کاری کامل، هم‌راستایی بادبندها و تراز کلی قاب کنترل می‌شود تا هیچ فشار جانبی ناخواسته در سازه باقی نماند.

کنترل و سفت‌کاری پیچ‌ها

در مرحله‌ی سفت‌کاری نهایی، تمام پیچ‌ها باید مطابق استانداردهای فنی بازبینی و تنظیم شوند تا اتصال‌ها ایمن و پایدار باشند. پیش از سفت‌کردن، نوع پیچ‌ها (معمولاً A325 یا A490) با نقشه تطبیق داده می‌شود و سطح اتصال از هرگونه روغن یا گرد و غبار پاک می‌گردد. سپس پیچ‌ها ابتدا به‌صورت اولیه بسته شده و در مرحله دوم با آچار گشتاورسنج تا مقدار تعیین‌شده طبق جدول استاندارد سفت می‌شوند.

این کار باید به‌صورت متقاطع و مرحله‌ای انجام شود تا فشار به‌طور یکنواخت توزیع شود. در پروژه‌های صنعتی یا مناطق مرطوب، پس از سفت‌کاری از پوشش ضدزنگ استفاده می‌شود تا پیچ‌ها در برابر خوردگی مقاوم بمانند. پیچ‌هایی که بیش از حد سفت شده یا خاصیت کشسانی خود را از دست داده‌اند، باید تعویض شوند؛ زیرا کوچک‌ترین خطا در گشتاور می‌تواند ایمنی کل سازه را تحت تأثیر قرار دهد.

کنترل نهایی نصب و تحویل کار

هدف این مرحله، تأیید نهایی پایداری، ایمنی و انطباق با نقشه‌های اجرایی و استانداردها پیش از تحویل پروژه است. مراحل کنترل نهایی:

• بازبینی تراز و شاقول سازه: با استفاده از تئودولیت یا لیزر لول، تراز افقی تیرها و قائم بودن ستون‌ها در دو محور کنترل می‌شود. انحراف بیش از حد مجاز باید پیش از رنگ‌آمیزی اصلاح شود.
• بررسی گشتاور پیچ‌ها: چند اتصال به‌صورت تصادفی با آچار ترک‌متر تست می‌شود تا از حفظ گشتاور پس از گذشت زمان نصب اطمینان حاصل گردد. پیچ‌هایی که شل یا بیش از حد سفت شده‌اند، تعویض می‌شوند.
• تست کیفیت سطح و اتصالات: تماس کامل صفحات اتصال بررسی می‌شود تا از نبود لقی یا فاصله اطمینان حاصل شود. در صورت وجود ناهم‌سطحی یا تاب، اتصال باید مجدداً باز و اصلاح شود.
• رنگ‌آمیزی و محافظت نهایی: پس از تأیید فنی، سطوح فلزی با ضدزنگ مناسب پوشش داده می‌شوند. در مناطق مرطوب، استفاده از رنگ اپوکسی یا پوشش گالوانیزه توصیه می‌شود.
• تهیه گزارش کنترل کیفیت (QC Report): تمام نتایج بازرسی، مقادیر گشتاور، نوع پیچ‌ها، و تاریخ کنترل در فرم مخصوص ثبت و به ناظر مقیم پروژه تحویل داده می‌شود.

نکات اجرایی و ایمنی در نصب اسکلت فلزی

کار در ارتفاع، جابجایی قطعات سنگین و استفاده از ابزارهای پرقدرت، همگی خطراتی به‌همراه دارند که تنها با برنامه‌ریزی دقیق و نظارت مداوم می‌توان آن‌ها را کنترل کرد.

• مسیر حرکت جرثقیل و محدوده کار پیش از شروع نصب مشخص و ایمن‌سازی شود.
• ابزارها و تجهیزات (جرثقیل، آچار ترک‌متر، لیزر) قبل از استفاده بررسی و کالیبره شوند.
• در شرایط باد شدید، باران یا دید کم، عملیات نصب متوقف گردد.
• تمام کارکنان از کلاه ایمنی، کمربند ارتفاع، دستکش و کفش ایمنی استفاده کنند.
• فقط اپراتورهای دارای گواهی مجاز به کار با جرثقیل و بالابر باشند.
• هیچ فردی نباید زیر بار معلق قرار گیرد.
• ارتباط بین نصاب‌ها و اپراتور جرثقیل با بی‌سیم یا علائم استاندارد انجام شود.

اشتباهات رایج در نصب اسکلت فلزی پیچ و مهره‌ای

هر خطای کوچک در تراز، جهت نصب یا گشتاور پیچ‌ها می‌تواند منجر به مشکلات سازه‌ای جدی شود. در ادامه، مهم‌ترین اشتباهات رایج که باید از آن‌ها اجتناب شود آورده شده‌اند:

• تراز نبودن صفحه ستون‌ها: ایجاد تاب در ستون و دشواری نصب تیرها.
• نصب نادرست بولت‌ها: انحراف ستون از محور طراحی.
• سفت‌کردن زودهنگام پیچ‌ها: مانع اصلاح تراز اعضا می‌شود.
• بی‌توجهی به گشتاور استاندارد: کاهش مقاومت اتصالات.
• نصب اشتباه بادبندها: تغییر مسیر نیرو و کاهش پایداری سازه.
• استفاده از پیچ و مهره غیراستاندارد: ضعف در عملکرد لرزه‌ای.
• نبود نظارت فنی کافی: افزایش خطا و افت کیفیت اجرا.

جمع‌بندی

نصب اسکلت فلزی پیچ و مهره‌ای زمانی موفق خواهد بود که دقت فنی، نظم اجرایی و نظارت مستمر در تمام مراحل رعایت شود. از کنترل فونداسیون تا سفت‌کاری نهایی پیچ‌ها، هر جزئی نقش حیاتی در ایمنی و دوام سازه دارد. رعایت گشتاور استاندارد، تراز دقیق اعضا و اجرای اصول ایمنی، نه‌تنها کیفیت پروژه را تضمین می‌کند، بلکه از دوباره‌کاری و هزینه‌های اضافی جلوگیری خواهد کرد.